Lâm Đồng: Luật tục - sợi dây vô hình gắn kết buôn làng

Luật tục - sợi dây vô hình gắn kết cộng đồng

Luật tục đề cao tinh thần đoàn kết - yếu tố như mạch máu nuôi dưỡng cộng đồng. Tình cảm ấy thể hiện trong lao động sản xuất, dựng nhà, làm rẫy, và rộn rã trong những mùa hội, đêm cồng chiêng. Dân tộc K’ho ví: “Hợp nhau lại như trâu trong chuồng, như cá dưới gốc cây, cùng reo vui như tiếng cồng chiêng, cùng kể chuyện xưa như người cùng buôn”. Luật tục nhắc nhở: Không được coi thường hay khinh bỉ nhau, phải biết tương thân tương ái: “Thịt một miếng nên chia, thịt đã cho nên đưa”, “Mắt ta nhìn thấu 7 dãy nhà”. Chính yếu tố tình người này đã tạo nên “sợi dây cộng cảm” - sức mạnh tinh thần giúp buôn làng bền chặt qua thời gian.

Già làng K’Sáu (bên trái) đang trao đổi luật tục dân tộc Mạ với nhà nghiên cứu dân tộc học Đặng Trọng Hộ

Một nguyên tắc quan trọng khác là xác lập niềm tin cộng đồng. Niềm tin là nền tảng để cái xấu, cái ác bị bài trừ, tạo nên sức mạnh đoàn kết. Trong tiếng K’ho và Mạ, từ “Pin” có nghĩa vừa là tin tưởng, vừa là nghi ngờ - ranh giới mong manh đòi hỏi niềm tin phải luôn được củng cố và mở rộng, hướng tới sự bền vững cho phát triển kinh tế - xã hội. Chị Ma Thuận, dân tộc Churu, cán bộ Văn phòng xã Tà Năng cho biết: “Những nguyên tắc ứng xử được hình thành trên cơ sở tính cộng đồng và tự quản. Nó được lưu truyền qua các bài ca luật tục, do chính Nhân dân xây dựng và tự nguyện thực hiện. Chúng vẫn phát huy tích cực trong xã hội hiện đại bởi chứa đựng giá trị bền vững”.

Luật tục quy định rõ quan hệ giữa chủ làng và dân làng. Chủ làng được tôn kính vì hiểu biết phong tục, làm ăn giỏi, dẫn dắt cộng đồng. Tuy nhiên, quyền lực ấy gắn liền với trách nhiệm; người dân có quyền tố cáo khi chủ làng lạm quyền hay xử ép. Đây là biểu hiện tinh thần dân chủ sơ khai - nơi công bằng được đề cao.

Người già, người am hiểu phong tục, người giỏi nghề luôn được kính trọng. Luật tục Churu dạy: “Nghe người già có muối mà nếm” - lời nhắc giản dị nhưng sâu sắc. Ngược lại, những kẻ gian manh, lười biếng bị cộng đồng lên án gay gắt: “Nợ người không thèm trả. Kẻ gian không thèm chôn” (K’ho).

Buôn làng, núi rừng… là nơi ươm mầm và nuôi dưỡng luật tục tồn tại từ thế hệ này qua thế hệ khác

Từ nền tảng ứng xử, luật tục hình thành cơ chế quản lý cộng đồng vừa tự nguyện vừa mang tính áp đặt. Sự tự nguyện thể hiện ở sự đồng thuận từ xây dựng đến thực thi, nổi bật nhất là cơ chế dư luận - sức mạnh vô hình giúp điều chỉnh hành vi. Song song, luật tục cũng có chế tài với người vi phạm: từ lời răn dạy, phạt chiêng, ché, trâu, gà… đến hình phạt nặng với tội ác nghiêm trọng như: đâm chém, giết người. Mục tiêu là giữ đoàn kết nhưng cứng rắn khi cần: “Nói dối thần phạt. Nói phải, nói trái thần băm từng khúc… Đoàn kết để sống lâu dài” (K’ho).

Già làng K’Sáu - dân tộc Mạ, xã Bảo Lâm 4, nhận định: “Luật tục như sợi dây vô hình, phát huy sức mạnh và kinh nghiệm quản lý cộng đồng. Kế thừa tri thức này sẽ giúp buôn làng phát huy tính tự chủ và đồng thuận”. Dù cuộc sống hiện đại đã nhiều đổi thay, luật tục vẫn giữ nguyên giá trị, vừa là ký ức văn hóa, vừa là nền tảng xây dựng chuẩn mực đạo đức và luật pháp. Từ lời ví “hợp nhau như trâu trong chuồng” đến khái niệm “Pin” - niềm tin mong manh nhưng quý giá - tất cả vẫn âm thầm giữ sợi dây gắn kết cộng đồng, nối dài những câu chuyện ấm tình người giữa đại ngàn Lâm Đồng.

Nguồn: Luật tục - sợi dây vô hình gắn kết buôn làng

Nhật Linh

baolamdong.vn