Điều gì đe dọa thị trường dầu mỏ nếu khủng hoảng Iran leo thang?

Các cuộc biểu tình quy mô lớn, bùng phát do khủng hoảng tiền tệ và suy sụp kinh tế, được xem là mối đe dọa nghiêm trọng nhất đối với chính quyền Cộng hòa Hồi giáo trong nhiều thập kỷ.

Căng thẳng càng gia tăng khi Mỹ vào cuộc. Tổng thống Donald Trump cho biết Washington đang cân nhắc “những lựa chọn rất mạnh”, bao gồm cả khả năng hành động quân sự. Bất kỳ sự can thiệp nào - hoặc động thái của Iran nhằm hạn chế lưu thông qua eo biển Hormuz, nơi trung chuyển khoảng 1/4 lượng dầu vận chuyển bằng đường biển của thế giới - đều có thể gây chấn động thị trường dầu toàn cầu. Các mức thuế mới mà Mỹ công bố với những nước “làm ăn” với Iran càng làm rủi ro tăng thêm.

Vai trò của ngành dầu mỏ Iran lớn đến mức nào?

Ảnh hưởng của Iran đã suy giảm trong những năm gần đây do các lệnh trừng phạt kéo dài và thiếu đầu tư nước ngoài. Hiện nước này chỉ chiếm khoảng 3% nguồn cung dầu toàn cầu, với sản lượng khoảng 3,3 triệu thùng/ngày.

Ngành dầu mỏ Iran bắt đầu phát triển từ đầu thế kỷ 20, dưới sự giám sát của Anh - quốc gia khi đó muốn đảm bảo nguồn cung ổn định. Về sau, Iran trở thành một trong những thành viên sáng lập của OPEC và từng vươn lên vị trí nhà khai thác lớn thứ hai trong khối. Ở đỉnh cao vào giữa thập niên 1970, Iran là một trong những nhà cung cấp dầu quan trọng nhất thế giới, đóng góp hơn 10% sản lượng dầu thô toàn cầu.

Vị thế đó sụp đổ sau Cách mạng Hồi giáo năm 1979, khi chính quyền mới loại bỏ các công ty nước ngoài khỏi ngành dầu khí, khiến đầu tư và chuyên môn bên ngoài bị cắt giảm. Sản lượng dầu lao dốc và không bao giờ quay lại mức đỉnh cũ.

Sau khi chiến tranh Iran-Iraq kết thúc vào cuối thập niên 1980, Iran tăng xuất khẩu để hỗ trợ tăng trưởng kinh tế. Các tập đoàn dầu khí lớn của châu Âu và Mỹ từng tìm cách quay lại thị trường này. Tuy nhiên, nỗ lực đó chấm dứt vào năm 2018 khi chính quyền ông Trump nhiệm kỳ đầu rút khỏi thỏa thuận hạt nhân Iran và tái áp đặt các lệnh trừng phạt.

Hiện nay, thị phần dầu mỏ của Iran trên toàn cầu đã thu hẹp mạnh, do hạn chế nội tại và sự gia tăng sản lượng từ các nước khác. Theo số liệu khai thác tháng 12, Iran hiện đứng thứ tư trong OPEC, sau Ả Rập Xê-út, Iraq và UAE.

Ai mua dầu của Iran?

Trước các lệnh trừng phạt quốc tế, Iran chủ yếu dựa vào Trung Quốc, nước mua khoảng 90% lượng dầu xuất khẩu của Iran, thường với mức chiết khấu rất sâu, thông qua các nhà máy lọc dầu độc lập.

Dù dữ liệu hải quan chính thức cho thấy Trung Quốc không nhập dầu Iran kể từ giữa năm 2022, các lô hàng này vẫn được vận chuyển qua những mạng lưới giao dịch mờ ám và “đội tàu bí mật” gồm nhiều tàu chở dầu cũ. Theo công ty phân tích và theo dõi tàu Kpler, đến cuối tháng 12, khối lượng dầu như vậy đã lên mức cao nhất trong hai năm rưỡi, vượt 50 triệu thùng.

Một số nước khác vẫn tiếp tục mua dầu Iran, trong đó có Syria.

Bất ổn ở Iran có thể ảnh hưởng đến giá dầu ra sao?

Một phần lớn sản lượng của Iran - lên tới 2 triệu thùng/ngày - đang được xuất sang các nhà máy lọc dầu Trung Quốc. Nếu xảy ra gián đoạn nghiêm trọng, các nhà máy này sẽ buộc phải tìm nguồn thay thế.

Tuy nhiên, rủi ro lớn hơn nằm ngoài phạm vi Iran. Bất kỳ leo thang nào lan rộng ra khu vực đều có thể đe dọa eo biển Hormuz - huyết mạch của nguồn cung dầu toàn cầu, nơi Ả Rập Xê-út, Iraq, UAE và Qatar vận chuyển phần lớn lượng dầu thô của họ ra thị trường thế giới.

Chính sách của Mỹ đang làm gia tăng thêm mức độ bất định. Ngày 12/1, Tổng thống Donald Trump tuyên bố Washington sẽ áp thuế mới 25% đối với hàng hóa từ các quốc gia “làm ăn” với Iran. Dù chi tiết chưa rõ ràng, động thái này nhiều khả năng sẽ ảnh hưởng tới các nền kinh tế lớn như Trung Quốc, Ấn Độ và Thổ Nhĩ Kỳ - những nước đều có quan hệ thương mại với cả Tehran và Washington.

Nếu các khách hàng lớn hạn chế mua hoặc chuyển hướng dầu thô Iran để tránh bị trừng phạt thương mại rộng hơn, xuất khẩu của Iran có thể giảm sâu hơn nữa. Khi đó, nguồn cung toàn cầu sẽ bị thắt chặt và giá dầu có nguy cơ tăng nếu các nhà khai thác khác không kịp thời bù đắp phần thiếu hụt.

Đến nay, thị trường vẫn tương đối bình lặng. Nhờ nguồn cung toàn cầu dồi dào, giá dầu Brent dao động quanh mức thấp hơn 60 USD/thùng, không xa đáy của năm 2021. Tuy vậy, giá hợp đồng tương lai đã nhích lên trong những ngày gần đây, khi cả dầu Brent và dầu chuẩn Mỹ WTI đều tăng nhẹ, do giới giao dịch tính đến rủi ro địa chính trị gia tăng.

Vì sao eo biển Hormuz lại quan trọng?

Eo biển Hormuz là tuyến đường biển hẹp nối Vịnh Ba Tư với biển Arab. Trước đây, chính phủ Iran từng tuyên bố có khả năng phong tỏa tuyến này trong giai đoạn căng thẳng địa chính trị cao độ, dù trên thực tế chưa từng chặn đứng hoàn toàn. Nếu tuyến nghẽn thương mại chiến lược này bị gián đoạn, các chuyến hàng dầu mỏ, khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) và khí LPG từ Iraq, Kuwait, Ả Rập Xê-út và UAE sẽ đối mặt rủi ro lớn.

Mỗi ngày có khoảng 16,5 triệu thùng dầu đi qua eo biển Hormuz, trong đó bao gồm phần lớn dầu xuất khẩu của Iran. Ả Rập Xê-út là nước xuất khẩu nhiều nhất qua tuyến này, khoảng 5 triệu thùng/ngày, nhưng có thể chuyển hướng bằng đường ống dài khoảng 1.200 km chạy từ đông sang tây đến một cảng bên bờ Biển Đỏ, nơi dầu được bốc lên tàu để vận chuyển tiếp. UAE cũng có thể tránh eo biển Hormuz bằng cách đưa khoảng 1,5 triệu thùng/ngày qua đường ống kết thúc ở Vịnh Oman.

Nếu eo biển Hormuz bị đóng, dòng chảy dầu từ Trung Đông sang châu Á gần như chắc chắn sẽ bị gián đoạn. Tháng 6 vừa qua, khi căng thẳng khu vực leo thang trong cuộc xung đột kéo dài 12 ngày giữa Israel và Iran, cước thuê tàu chở dầu siêu lớn vận chuyển 2 triệu thùng dầu từ Trung Đông sang Trung Quốc đã tăng vọt.

Dầu mỏ quan trọng thế nào với kinh tế Iran?

Dù nhiều năm qua Iran nỗ lực giảm phụ thuộc vào dầu thô và đa dạng hóa sang công nghiệp nặng, dệt may và khai khoáng, xuất khẩu dầu vẫn là trụ cột then chốt của nền kinh tế.

Các lệnh trừng phạt buộc Iran phải bán dầu với mức chiết khấu sâu so với giá chuẩn quốc tế để thu hút người mua. Tuy vậy, theo ước tính của Bloomberg, chỉ riêng trong tháng 11, Iran vẫn thu về khoảng 2,7 tỷ USD doanh thu từ dầu mỏ, dựa trên mức giá sau chiết khấu khoảng 45 USD/thùng, sau khi tính đến chi phí vận chuyển và các khoản khác.

Nguồn:Điều gì đe dọa thị trường dầu mỏ nếu khủng hoảng Iran leo thang?

Nh.Thạch

petrotimes.vn