Lâm Đồng: “Giữ lửa” gốm Chăm từ đôi tay người trẻ

Kim Khuyến bên các sản phẩm gốm Chăm

Từ nỗi “sợ” nghề đến tình yêu gốm Chăm

Trời vừa tang tảng sáng, bãi nung gốm ở thôn Bình Đức, xã Bắc Bình đã đỏ lửa. Giữa khoảng đất trống nằm sát con mương nhỏ, từng người phụ nữ Chăm thoăn thoắt chuyền tay nhau những sản phẩm gốm còn thô để chất thành từng lớp.

Mai Thị Kim Khuyến kéo vội chiếc khăn che mặt rồi cúi xuống phủ thêm lớp rơm quanh đống gốm. Bên cạnh cô, người mẹ vẫn lặng lẽ canh lửa. Đôi bàn tay đã chai sần vì đất và khói củi bà kéo thêm từng thanh củi vào sâu trong đống nung, công việc đã theo bà suốt mấy chục năm. Củi khô bắt đầu bén lửa, tiếng nổ lách tách vang lên giữa mùi khói cay nồng. Hơi nóng từ bãi nung hắt ra hầm hập dù mặt trời còn chưa lên hẳn.

“Hồi nhỏ, em sợ nhất những ngày nung gốm như vậy”, Khuyến cười. Nói rồi cô quay người quanh chiếc bàn kê cố định, đôi tay vuốt đều lớp đất sét đang dần thành hình một chiếc bình nhỏ. Không có bàn xoay. Người làm gốm Chăm chỉ dùng đôi bàn tay khéo léo và những bước chân nhịp nhàng để xoay quanh chiếc bàn cố định mà tạo hình sản phẩm. Những động tác ấy, Khuyến học từ mẹ suốt những năm tháng lớn lên giữa làng gốm.

Làng gốm Bình Đức, hay còn gọi là làng gốm Gọ của người Chăm là nơi hiếm hoi ở vùng Đông Nam tỉnh còn giữ gần như nguyên vẹn nghề gốm thủ công truyền thống. Từ chọn đất, pha đất, nhào đất, tạo hình đến nung gốm đều làm hoàn toàn bằng tay. Sau khi nghệ thuật làm gốm của người Chăm được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, làng nghề bắt đầu nhộn nhịp trở lại. Nhiều du khách tìm đến tham quan, trải nghiệm làm gốm. Những chuyến hàng nối nhau rời làng. Những người trẻ cũng bắt đầu quay lại với nghề của gia đình, Khuyến là một trong số đó.

Sinh ra trong gia đình nhiều đời làm gốm, tuổi thơ của Khuyến đã quen với mùi đất sét, bãi nung và những ngày theo mẹ phụ việc. Nhưng điều cô nhớ nhiều nhất lại là sự cực nhọc của nghề. Đó là những ngày nắng như đổ lửa, cả gia đình phải làm việc ngoài trời. Tay chân lúc nào cũng lấm lem đất sét. Những hôm chuẩn bị nung gốm, cả nhà phải thức dậy từ lúc trời còn tờ mờ sáng để chuyển từng mẻ gốm ra bãi nung. Mỗi khi mưa bão bất ngờ kéo tới, nhà nào cũng tất tả lấy bạt che chắn cho gốm, bởi mưa ướt là hỏng cả mẻ.

“Đứng cạnh lò nung đỏ rực, có lúc nóng đến mức em chỉ muốn bỏ chạy hoặc nhảy xuống mương nước gần đó cho dịu người”, Khuyến kể. Sự cực nhọc ấy từng khiến cô gái trẻ nghĩ rằng, mình sẽ không bao giờ theo nghề. Cũng như nhiều bạn trẻ khác, Khuyến từng muốn rời quê để tìm một công việc nhẹ nhàng và ổn định hơn.

Nhưng rồi chính những tháng ngày theo mẹ làm gốm đã khiến suy nghĩ của cô thay đổi. Khuyến nhớ mãi một lần cả gia đình nung gốm giữa trời nắng gắt. Lửa trong lò càng lúc càng nóng, ai cũng mệt rã rời nhưng vẫn phải thay nhau canh lửa. Trong cái nóng hầm hập ấy, mẹ cô vẫn tỉ mỉ từng công đoạn, từ cách xếp gốm, giữ nhiệt cho đến canh lửa. Dù ngày đêm gắn với nắng, gió và khói lửa, mẹ vẫn nâng niu từng sản phẩm. “Lúc đó em mới hiểu, làm gốm không chỉ là lao động chân tay. Để tạo ra một sản phẩm hoàn chỉnh cần rất nhiều sự kiên nhẫn và tâm huyết”, Khuyến nói. Từ chỗ “sợ” nghề, cô bắt đầu thấy thương nghề, thương những người đã lặng lẽ “giữ lửa” cho làng gốm suốt bao năm qua.

Du khách trải nghiệm làm gốm Chăm

Giữ “hồn” gốm bằng tư duy của người trẻ

Sau nhiều lần theo mẹ tham gia hội chợ, triển lãm, workshop và tiếp xúc với du khách, Khuyến quyết định ở lại làng, bắt đầu khởi nghiệp với gốm. Được hỗ trợ vay vốn từ chương trình Giải quyết việc làm của Phòng Giao dịch Ngân hàng Chính sách xã hội Bắc Bình, Khuyến cùng gia đình mở rộng sản xuất. Nếu trước đây chủ yếu làm các sản phẩm phục vụ sinh hoạt hằng ngày, cô gái trẻ bắt đầu thử sức với dòng gốm mỹ nghệ, hướng tới khách du lịch và thị trường trang trí. Theo Khuyến, gốm truyền thống chú trọng công năng sử dụng, còn gốm mỹ nghệ đòi hỏi nhiều hơn về tính sáng tạo, thẩm mỹ và câu chuyện phía sau sản phẩm.

Những ngày đầu làm gốm mỹ nghệ, Khuyến cũng trải qua không ít thất bại. Có sản phẩm làm suốt nhiều ngày vẫn bị lệch hình vì tay chưa đều. Có mẻ gốm vừa nung xong lại nứt, cong vênh vì quá lửa. “Có lúc em thấy rất nản. Nhưng càng làm càng hiểu để có một sản phẩm đẹp phải mất rất nhiều thời gian, công sức và cả sự kiên nhẫn”, cô nói.

Lần đầu mang sản phẩm đi giới thiệu với khách du lịch, Khuyến hồi hộp đến mất ngủ. “Khi thấy du khách trong nước và nước ngoài cầm sản phẩm lên ngắm rất lâu, hỏi về cách làm và câu chuyện phía sau, em thấy rất vui, có thêm động lực”, Khuyến kể. Khách du lịch chia sẻ, họ thích gốm Chăm Bình Đức ở sự mộc mạc, gần gũi và mang đậm bản sắc văn hóa. Những sản phẩm làm thủ công hoàn toàn, mỗi chiếc một hình dáng riêng, tạo cảm giác rất có “hồn”.

Hiện gia đình Khuyến là một trong số ít những hộ vừa duy trì sản xuất gốm truyền thống, vừa phát triển các sản phẩm mỹ nghệ phục vụ du lịch, quán cà phê và resort. Khuyến cùng một số bạn trẻ trong làng còn đưa sản phẩm lên youtube, facebook, zalo và các sàn thương mại điện tử để quảng bá rộng rãi hơn. Cô cũng kết nối với các tour du lịch, resort để tổ chức trải nghiệm làm gốm cho du khách.

Hiện nay, làng gốm Bình Đức có 43 hộ còn duy trì nghề thường xuyên với hơn 60 lao động. Ngoài ra, còn khoảng 60 hộ làm theo mùa vụ vào dịp lễ, tết. Khuyến luôn trăn trở làm sao để nghề gốm tồn tại giữa cuộc sống hiện đại mà không mất đi bản sắc. “Em muốn vừa giữ những giá trị cốt lõi của gốm Bình Đức, vừa tạo thêm sản phẩm mới để phù hợp với thị hiếu hiện nay”, Khuyến chia sẻ.

Nghệ nhân Võ Thị Thùy Duyên nhìn cô gái trẻ cặm cụi vuốt lại từng đường nét trên sản phẩm rồi nói: “Giờ người trẻ chịu theo nghề không nhiều nữa. Khuyến là một trong số ít người là nghệ nhân trẻ tương lai tiếp tục giữ và phát triển gốm mỹ nghệ của làng”.

Bãi nung ở Bình Đức vẫn đỏ lửa thường xuyên. Khuyến cúi xuống vảy thứ nước đen từ trái thị lên những chiếc bình vừa ra lò còn nóng rực. Những vệt loang dần hiện ra trên nền đất nung đỏ sẫm, nét riêng của gốm Chăm Bình Đức. Mùi khói củi còn vương cay nơi khóe mắt, cô gái trẻ ngồi bên chiếc bàn xoay cải tiến, đôi tay đều đặn theo những vòng xoay quen thuộc như mẹ mình ngày trước.

Theo lãnh đạo UBND xã Bắc Bình, địa phương đang hỗ trợ người dân duy trì làng nghề thông qua đào tạo nghề, tạo điều kiện vay vốn, quy hoạch bãi nung và khuyến khích người trẻ quảng bá sản phẩm trên các nền tảng số...

Nguồn: “Giữ lửa” gốm Chăm từ đôi tay người trẻ

Thanh Duyên

baolamdong.vn