Mỹ siết chặt nguồn năng lượng của Cuba như thế nào?

Theo một báo cáo của Wall Street Journal công bố vào tháng 1, ông Donald Trump đang theo đuổi mục tiêu “thay đổi chính quyền” tại Cuba trước khi năm nay kết thúc. Không lâu sau đó, Tổng thống Mỹ chính thức xếp Cuba vào diện “mối đe dọa bất thường và đặc biệt” đối với an ninh quốc gia, cáo buộc chính phủ tại Havana liên kết “với các tổ chức khủng bố quốc tế và các tác nhân thù địch với Mỹ”.

Việc chỉ định này viện dẫn Đạo luật Quyền lực Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA) năm 1977, thiết lập khuôn khổ pháp lý cho các lệnh trừng phạt thứ cấp mới đối với hàng hóa nhập khẩu vào Mỹ từ bất kỳ quốc gia nào cung cấp dầu cho Cuba, trực tiếp hoặc gián tiếp. Ông Trump đã áp dụng biện pháp tương tự đối với Venezuela vào tháng 3/2025, đặt nền tảng cho các hành động tiếp theo nhằm vào quốc gia này.

Học thuyết Monroe mới

Những lý do mà ông Trump đưa ra không tương ứng với bất kỳ mối đe dọa an ninh nào đã được chứng minh đối với Mỹ ở mức độ như cuộc khủng hoảng tên lửa năm 1962, khi Washington từng tiến sát việc sử dụng vũ khí hạt nhân để đáp trả việc Liên Xô triển khai tên lửa tại Cuba. Không có bằng chứng đáng tin cậy cho thấy Cuba duy trì bất cứ điều gì ngoài quan hệ chính trị, kinh tế và quốc phòng hợp pháp với các đối thủ của Mỹ.

Cuba không cho phép căn cứ quân sự nước ngoài trên lãnh thổ; cơ sở quân sự nước ngoài duy nhất trên đảo là căn cứ của Mỹ tại Guantánamo, điều mà chính phủ Cuba coi là sự chiếm đóng bất hợp pháp. Cuba không sở hữu vũ khí có khả năng tấn công lãnh thổ Mỹ, và hợp tác quân sự của nước này với Trung Quốc và Nga chỉ giới hạn ở các hệ thống phòng không và huấn luyện nhân sự chung nhằm mục đích răn đe.

Logic chiến lược rộng hơn được nêu trong Chiến lược An ninh Quốc gia mới nhất của Mỹ, trong đó khẳng định: “Chúng tôi sẽ ngăn chặn các đối thủ ngoài khu vực bán cầu triển khai lực lượng hoặc các năng lực đe dọa khác, hoặc sở hữu hay kiểm soát các tài sản có ý nghĩa chiến lược sống còn trong bán cầu của chúng tôi”.

Cách diễn đạt này, vốn coi ngay cả sự hiện diện kinh tế mang tính hòa bình của các đối thủ Mỹ tại châu Mỹ cũng là mối đe dọa, đã được các nhà phân tích mô tả là sự hồi sinh và mở rộng của Học thuyết Monroe. Nếu đi đến kết luận logic cuối cùng, cách tiếp cận này sẽ khiến bất kỳ quốc gia nào ở châu Á tìm cách thiết lập quan hệ kinh tế với Mỹ cũng trở thành đối tượng phản đối của Trung Quốc theo lập luận tương đương.

Phụ thuộc năng lượng và sức ép dầu mỏ

Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế, Cuba phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch cho hơn 90% nhu cầu năng lượng, trong đó gần hai phần ba là nhập khẩu. Dầu mỏ chiếm 83% sản lượng năng lượng và 56% tổng mức tiêu thụ năng lượng. Khai thác trong nước đáp ứng khoảng 40% nhu cầu, nhưng đây là loại dầu nặng, giàu lưu huỳnh, không thể tinh chế thành nhiên liệu cho phương tiện giao thông và chỉ được dùng để phát điện.

Venezuela và Mexico cùng cung cấp khoảng 75% lượng dầu nhập khẩu của Cuba trước khi căng thẳng leo thang hiện nay, trong khi Nga chiếm tỷ trọng nhỏ hơn. Năm 2025, Venezuela đáp ứng khoảng 34% tổng nhu cầu dầu của Cuba. Tuy nhiên, sau khi ông Maduro bị lật đổ và Mỹ áp đặt phong tỏa hải quân đối với Venezuela, Washington trên thực tế đã cắt đứt tuyến cung này: Đồng minh khu vực gần nhất của Cuba hiện không thể điều tàu chở dầu mà không đối mặt nguy cơ bị hạm đội Mỹ tại Caribe chặn bắt và tịch thu.

Mexico cung cấp 44% lượng dầu thô nhập khẩu của Cuba trong năm 2025, nhưng sau đó đã chịu sức ép từ Mỹ nhằm chấm dứt các chuyến hàng này. Tổng thống Mexico Claudia Sheinbaum bác bỏ tối hậu thư, viện dẫn quyền chủ quyền của đất nước trong việc tự quyết quan hệ thương mại. Sau đó, hai tàu hải quân Mexico đã chuyển hàng viện trợ nhân đạo tới Cuba. Mexico đang cố gắng cân bằng giữa việc thể hiện đoàn kết với hòn đảo và những lời đe dọa can thiệp quân sự từ phía ông Trump, được công khai với lý do chống các băng đảng ma túy.

Đến tháng 1/2026, Cuba lần đầu tiên trong một thập kỷ ghi nhận không có nhập khẩu dầu.

Nỗ lực ổn định lưới điện

Với nguồn tài chính và thiết bị từ Trung Quốc, chính phủ Cuba đã triển khai chương trình lắp đặt 55 công viên điện mặt trời với tổng công suất 1.200 MW, dự kiến hoàn thành trong giai đoạn 2024-2025, và thêm 37 dự án khác dự kiến hoàn thành vào năm 2028. Với nhu cầu điện đỉnh ước tính 2.500 MW và tình trạng thiếu hụt hiện nay lên tới 1.300 MW, công suất năng lượng tái tạo này có thể giúp giảm đáng kể sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu, theo bài viết trên Granma, cơ quan ngôn luận của Đảng Cộng sản Cuba, vào tháng 11/2025.

Cuba cũng đang hợp tác với Nga trong hỗ trợ kỹ thuật nhằm bảo trì và nâng cao hiệu quả hệ thống năng lượng hóa thạch hiện có, với mục tiêu tăng nguồn cung thêm 850 MW. Trong một diễn biến riêng, tàu chở dầu Sea Horse đang trên đường tới Cuba với khoảng 200.000 thùng dầu diesel của Nga, nhằm cung cấp hỗ trợ khẩn cấp và phá thế phong tỏa.

Logic và cái giá của phong tỏa

Bất chấp phong tỏa, Cuba vẫn đạt được những thành tựu được quốc tế công nhận trong y tế và giáo dục công cộng, bao gồm xóa mù chữ, giảm đáng kể tỷ lệ tử vong ở trẻ sơ sinh và bà mẹ, tăng tuổi thọ, và hệ thống bảo vệ dân sự thu hút sự chú ý quốc tế. Các phái bộ y tế và giáo dục của Cuba đã hoạt động trên khắp các nước Nam bán cầu. Xét theo tiêu chuẩn so sánh trong khu vực, quy mô những gì Cuba đạt được dưới áp lực kinh tế kéo dài là đáng kể.

Các mục tiêu được tuyên bố của phong tỏa được ghi trong Nghị quyết 79/7 của Đại hội đồng Liên Hợp Quốc, được gia hạn năm 2025, trong đó mô tả một chiến dịch nhằm “gây tổn hại du lịch và đi lại của người Mỹ và công dân các nước khác, phá hoại hợp tác y tế quốc tế và nguồn cung nhiên liệu, cản trở dòng kiều hối gia đình, đe dọa đầu tư trực tiếp nước ngoài và thương mại, cũng như làm gián đoạn quan hệ kinh tế và hợp tác của Cuba với các nước thứ ba”.

Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio gần đây mô tả chiến dịch hiện nay là chiến lược “gây sức ép tối đa”, nhằm cắt đứt mọi nguồn thu từ bên ngoài của chính phủ Cuba để buộc phải “tự do hóa chính trị và kinh tế”. “Đây là một chính quyền gần như tồn tại hoàn toàn nhờ trợ cấp, trước hết từ Liên Xô và sau đó từ ông Hugo Chavez”, ông Rubio nói.

Phản ứng của Cuba

Giới chức Cuba mô tả việc Washington leo thang là một “phong tỏa toàn diện” và cáo buộc Mỹ tiến hành xung đột kinh tế chống lại người dân Cuba. Một bài viết trên Granma đã nhắc đến những trẻ em khuyết tật không thể tiếp cận thuốc men hoặc xe lăn do ảnh hưởng của phong tỏa.

Các quan chức và nhà bình luận Cuba so sánh tình hình hiện nay với “thời kỳ đặc biệt” sau khi Liên Xô tan rã, khi các biện pháp mới của Mỹ, bao gồm Đạo luật Torricelli năm 1992 và Đạo luật Helms-Burton năm 1996, góp phần gây ra sự suy giảm nghiêm trọng về GDP, thương mại đối ngoại, cũng như nguồn cung năng lượng và lương thực. Giai đoạn đó cuối cùng được ổn định thông qua kế hoạch kinh tế khẩn cấp, huy động quần chúng và sự trỗi dậy của các chính phủ cánh tả tại Mỹ Latinh, bắt đầu với Cách mạng Bolivar ở Venezuela.

Đối mặt với sức ép tương tự hiện nay, chính phủ Cuba đã triển khai một chương trình khẩn cấp mới, chuyển giáo dục và nhiều hoạt động khác sang hình thức từ xa hoặc kết hợp nhằm tiết kiệm năng lượng trong bối cảnh cắt điện ngày càng nghiêm trọng. Tổng thống Miguel Díaz-Canel đã khẳng định lại rằng “Cuba không phải là quốc gia khủng bố và cũng không gây đe dọa đối với an ninh của Mỹ”, đồng thời bày tỏ sẵn sàng đối thoại, nhưng nhấn mạnh rằng “đối thoại dưới sức ép không phải là đối thoại”.

Với tư cách là quốc gia đối tác của BRICS+, Cuba cũng đang tìm cách sử dụng các khuôn khổ đa phương để vượt qua phong tỏa. Theo bài viết, sự đoàn kết từ khắp Mỹ Latinh, Nam bán cầu và công dân ở các nước phương Tây không phải là yếu tố phụ mà là điều thiết yếu để chống lại chiến dịch của Washington.

Nh.Thạch

petrotimes.vn