Chống hàng giả trong kỷ nguyên số: Chặn từ gốc thay vì chạy theo xử lý

Theo số liệu của Ban Chỉ đạo quốc gia 389, trong 6 tháng đầu năm 2026, các lực lượng chức năng trên cả nước đã phát hiện, bắt giữ và xử lý 67.937 vụ buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả, tăng 36,66% so với cùng kỳ năm 2025. Trong số này có 5.723 vụ liên quan đến hàng giả và vi phạm quyền sở hữu trí tuệ. Các lực lượng chức năng đã khởi tố 1.676 vụ án với 2.789 đối tượng, tổng số tiền thu nộp ngân sách hơn 9.647 tỷ đồng.

Những con số này phản ánh áp lực lớn trong công tác bảo vệ thị trường. Hàng giả không chỉ gây tổn thất doanh thu cho doanh nghiệp mà còn có thể ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, quyền lợi của người tiêu dùng. Nghiêm trọng hơn, một sản phẩm giả lọt ra thị trường có thể làm suy giảm niềm tin đối với cả thương hiệu và ngành hàng.

Hàng giả, hàng nhái trên môi trường thương mại điện tử ngày càng tinh vi, đòi hỏi tăng cường kiểm soát và ngăn chặn từ các nền tảng số. (Ảnh minh họa)

Điểm đáng chú ý là phương thức phân phối hàng giả đang thay đổi nhanh chóng. Nếu trước đây, lực lượng chức năng chủ yếu kiểm tra tại chợ, cửa hàng, kho hàng hoặc các tuyến biên giới thì hiện nay một phần đáng kể hoạt động vi phạm đã dịch chuyển lên website, mạng xã hội, livestream và các nền tảng thương mại điện tử.

Không gian số giúp người bán tiếp cận lượng khách hàng lớn mà không cần duy trì một điểm kinh doanh cố định. Tài khoản bán hàng có thể thay đổi, thông tin người bán có thể bị che giấu, còn hàng hóa được vận chuyển từ nhiều địa điểm khác nhau. Điều này khiến việc phát hiện vi phạm tại "ngọn" ngày càng trở nên khó khăn.

Bởi phía sau một sản phẩm giả thường không chỉ có một người bán. Đó có thể là cả chuỗi gồm nguồn cung nguyên liệu, cơ sở sản xuất, khâu đóng gói, kho chứa, vận chuyển và các kênh phân phối. Nếu chỉ xử lý sản phẩm tại điểm bán cuối cùng, các mắt xích còn lại vẫn có thể tiếp tục hoạt động và nhanh chóng đưa hàng giả trở lại thị trường.

Theo Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc, Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ và Ban Chỉ đạo quốc gia 389 đã ban hành nhiều văn bản chỉ đạo tăng cường đấu tranh, ngăn chặn buôn lậu, gian lận thương mại, hàng giả và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Trong đó, Công điện số 38/CĐ-TTg yêu cầu tập trung triển khai các giải pháp quyết liệt nhằm ngăn chặn và xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, bảo vệ doanh nghiệp làm ăn chân chính và quyền lợi người tiêu dùng.

Khi hàng giả cần được nhận diện ngay từ chuỗi cung ứng

Thay vì chờ hàng giả xuất hiện trên thị trường rồi tổ chức truy quét, yêu cầu đặt ra là phải nâng cao năng lực nhận diện rủi ro từ sớm.

Một sản phẩm lưu thông trên thị trường cần có khả năng xác định rõ nguồn gốc, doanh nghiệp chịu trách nhiệm, thông tin lô sản xuất và quá trình phân phối. Khi xảy ra dấu hiệu bất thường, cơ quan quản lý và doanh nghiệp phải có khả năng nhanh chóng lần theo chuỗi thông tin để xác định sản phẩm xuất phát từ đâu và đã đi qua những khâu nào.

Đây là lý do truy xuất nguồn gốc ngày càng trở thành công cụ quan trọng trong quản lý thị trường. Tuy nhiên, việc dán một mã QR trên sản phẩm chưa đồng nghĩa với truy xuất nguồn gốc hiệu quả. Giá trị của hệ thống nằm ở dữ liệu phía sau mã đó.

Thông tin phải có khả năng kiểm chứng, được cập nhật và liên kết với các chủ thể trong chuỗi cung ứng. Nếu mã truy xuất chỉ dẫn người tiêu dùng đến một trang thông tin chung chung hoặc dữ liệu không phản ánh đúng hành trình sản phẩm, công cụ công nghệ sẽ khó phát huy tác dụng.

Truy xuất nguồn gốc ngày càng giữ vai trò quan trọng trong quản lý thị trường và phòng, chống hàng giả. (Ảnh: Ban Chỉ đạo quốc gia 389)

Từ ngày 1/7/2026, Thông tư 31/2026/TT-BCT quy định các sản phẩm, hàng hóa có mức độ rủi ro cao thuộc phạm vi quản lý của Bộ Công Thương phải thực hiện truy xuất nguồn gốc thông qua hệ thống VeriGoods hoặc hệ thống nội bộ có kết nối với VeriGoods. Việc chuẩn hóa và kết nối dữ liệu được kỳ vọng sẽ hỗ trợ tốt hơn cho hoạt động kiểm soát hàng hóa.

Cùng với truy xuất nguồn gốc, doanh nghiệp cần coi việc bảo vệ thương hiệu là một hoạt động thường xuyên. Đăng ký và quản lý quyền sở hữu trí tuệ, theo dõi thị trường, kiểm soát các kênh phân phối và phát hiện sớm dấu hiệu giả mạo là những biện pháp giúp giảm nguy cơ hàng giả phát triển.

Đặc biệt, trong môi trường số, doanh nghiệp không thể chỉ chờ cơ quan chức năng phát hiện vi phạm. Việc chủ động giám sát các website, gian hàng trực tuyến, tài khoản mạng xã hội có dấu hiệu sử dụng trái phép tên thương hiệu, hình ảnh hoặc sản phẩm sẽ giúp rút ngắn thời gian phản ứng.

Kết nối dữ liệu để thu hẹp không gian của hàng giả

Cuộc chiến chống hàng giả sẽ khó đạt hiệu quả nếu mỗi cơ quan, doanh nghiệp và nền tảng chỉ nắm giữ một phần thông tin riêng lẻ.

Khi lực lượng Quản lý thị trường phát hiện một lô hàng giả, thông tin về sản phẩm có thể là đầu mối để cơ quan Công an truy tìm tổ chức, cá nhân liên quan. Dữ liệu về hoạt động xuất nhập khẩu, hóa đơn, vận chuyển và giao dịch cũng có thể hỗ trợ xác định nguồn hàng và đường đi của sản phẩm.

Vì vậy, việc kết nối và chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan như Quản lý thị trường, Công an, Hải quan, Thuế và cơ quan chuyên ngành cần được đẩy mạnh. Một vụ việc không nên chỉ dừng ở việc thu giữ hàng hóa mà cần hướng tới làm rõ toàn bộ chuỗi vi phạm.

Các nền tảng thương mại điện tử và mạng xã hội cũng cần trở thành một phần của cơ chế phòng ngừa. Việc xác thực thông tin người bán, tăng cường kiểm soát các nhóm hàng có nguy cơ cao và xử lý nhanh phản ánh từ doanh nghiệp, chủ thể quyền có thể giúp giảm khả năng lợi dụng môi trường số để tiêu thụ hàng giả.

Với người tiêu dùng, sự thay đổi quan trọng không chỉ là học cách phân biệt thật - giả bằng cảm quan. Người mua cần hình thành thói quen lựa chọn kênh bán hàng đáng tin cậy, kiểm tra thông tin sản phẩm và phản ánh những dấu hiệu bất thường. Mỗi phản ánh, nếu được tiếp nhận và xử lý hiệu quả, có thể trở thành một nguồn dữ liệu hỗ trợ phát hiện vi phạm.

Chống hàng giả vì thế cần được nhìn nhận như một bài toán quản trị thị trường và quản trị dữ liệu. Kiểm tra, xử phạt vẫn là biện pháp cần thiết, nhưng đó không thể là tuyến phòng thủ duy nhất.

Hiệu quả bền vững chỉ có thể được tạo ra khi hàng hóa có thể truy xuất, doanh nghiệp chủ động bảo vệ tài sản trí tuệ, cơ quan quản lý kết nối dữ liệu, nền tảng số nâng trách nhiệm kiểm soát và người tiêu dùng trở thành một kênh giám sát thị trường.

Khi khả năng phát hiện được đẩy lên sớm hơn và việc truy vết có thể đi ngược toàn bộ chuỗi cung ứng, không gian hoạt động của hàng giả sẽ từng bước bị thu hẹp. Đây mới là hướng đi giúp chuyển từ xử lý từng vụ việc sang chủ động ngăn chặn, qua đó bảo vệ tốt hơn thương hiệu chân chính và niềm tin của người tiêu dùng.

Nguồn:Chống hàng giả trong kỷ nguyên số: Chặn từ gốc thay vì chạy theo xử lý

Đinh Toàn

thuongtruong.com.vn